17 lutego 1981 roku w wyniku strajków studenckich władze PRL zarejestrowały pierwszą niezależną organizację studencką w krajach bloku komunistycznego: Niezależne Zrzeszenie Studentów. – Miało ono za zadanie reprezentowanie społeczności akademickiej wobec władz uczelni i w stosunku do władz politycznych. Takiej roli nigdy nie wypełniał Socjalistyczny Związek Studentów Polskich, który był w istocie jedną z przybudówek PZPR i służył kontroli określonej grupy społecznej – przypomniał Instytut Pamięci Narodowej.
Jak podkreślają przedstawiciele IPN, Niezależne Zrzeszenie Studentów było najważniejszym (obok NSZZ „Solidarność”) ruchem społecznym w PRL, jedyną niezależną organizacją studencką w całym bloku sowieckim. – Formowało postawy młodej inteligencji i wyrażało jej bunt przeciwko systemowi komunistycznego zniewolenia – wskazano w komunikacie przygotowanym przez IPN.
PONAD CZTERY DEKADY HISTORII
Geneza Niezależnego Zrzeszenia Studentów sięga 1977 roku, kiedy w czasie uroczystości żałobnych ku czci zamordowanego Stanisława Pyjasa powołano w Krakowie Studencki Komitet Solidarności. Idea ta znalazła naśladowców w całym kraju. SKS-y powstawały kolejno w Warszawie, Gdańsku, Poznaniu oraz Wrocławiu. Ich członkowie organizowali akcje samokształceniowe, własne wydawnictwa, biblioteki książek drugoobiegowych oraz bronili studentów zagrożonych represjami za działalność opozycyjną.
Wokół SKS-ów zaczął się rozwijać, po raz pierwszy od 1956 roku, autentyczny ruch studencki. – W przeciwieństwie jednak do studentów walczących o swoje prawa w Październiku ’56 nie walczono już z partyjną i państwową biurokracją w imię idei socjalistycznych, ale o elementarne wartości, takie jak wolność i godność bez ideologicznej konotacji – podkreśla IPN.
WYDARZENIA SIERPNIOWE TO KOLEJNY IMPULS
Impulsem do dalszej aktywizacji środowiska studenckiego stały się wydarzenia związane ze strajkami na Wybrzeżu latem 1980 roku i podpisanie tzw. porozumień sierpniowych, co umożliwiło utworzenie legalnie działającego i niezależnego od władz związku zawodowego – NSZZ „Solidarność”. Pod koniec 1980 roku, na fundamencie SKS-ów, powstały nowe, niezależne organizacje, powołujące się na prawo do tworzenia związków zawodowych. Początkowo na każdej uczelni studenci powoływali własną, lokalną grupę. Dopiero na zjeździe Delegatów Komitetów Założycielskich Niezależnych Organizacji Studenckich w Warszawie w dniach 18–19 października doszło do przełomu, w wyniku którego narodziło się Niezależne Zrzeszenie Studentów. Przyjęto statut organizacji oraz wybrano tymczasowe władze – Ogólnopolski Komitet Założycielski.
DZIAŁALNOŚĆ GŁÓWNIE NA UCZELNIACH
– Niezależne Zrzeszenie Studentów tworzyli młodzi ludzie o rozmaitych poglądach, których połączyła antykomunistyczna postawa oraz chęć zmiany otaczającej ich siermiężnej i szarej rzeczywistości. Aktywność NZS była widoczna przede wszystkim na uczelniach. Organizowano niezależne seminaria oraz spotkania z przedstawicielami opozycji, ludźmi nauki i kultury. Żywiołowo rozwijał się ruch wydawniczy, w każdym ośrodku powstawały niezależne czasopisma i wydawnictwa – opisano w informacji przygotowanej przez IPN.
Rozpoczęto przygotowania do utworzenia ogólnopolskiego pisma studenckiego. Upomniano się również o pamięć historyczną. Organizowano obchody rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja, dopominano się o upamiętnienie zbrodni katyńskiej. Do rangi symbolu urastały obchody rocznicy tzw. wydarzeń marcowych, organizowane w marcu 1981 roku na Uniwersytecie Warszawskim i innych uczelniach.
WALCZYLI O SZANOWANIE PRAW CZŁOWIEKA
– Członkowie zrzeszenia domagali się demokratyzacji życia akademickiego, przestrzegania przez władze podstawowych swobód obywatelskich oraz poszanowania praw człowieka – przypomina IPN.
Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku Niezależne Zrzeszenie Studentów zostało zdelegalizowane, a wielu jego działaczy aresztowanych. Pomimo tego w kilku ośrodkach akademickich NZS prowadziło jednak działalność podziemną, a młodzież akademicka aktywnie włączyła się w narastającą od wiosny 1982 roku falę protestów ulicznych organizowanych przez struktury podziemnej „Solidarności”.
PAP/raf
