Podpisanie 46 lat temu, 31 sierpnia 1980 r., porozumienia w Gdańsku między komisją rządową a komitetem strajkowym oznaczało pokojowe zwycięstwo nad autorytarnym systemem. Było pierwszym takim wydarzeniem w bloku wschodnim. Władze traktowały jednak zawartą z robotnikami umowę tylko jako chwilowe ustępstwo.
Powstanie Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, 21 postulatów oraz Porozumienia Sierpniowe zapoczątkowały proces, który doprowadził do powstania „Solidarności” i stał się jednym z najważniejszych wydarzeń w powojennej historii Polski.
POCZĄTEK STRAJKÓW W ŚWIDNIKU I LUBLINIE
Latem 1980 r. w Świdniku, Lublinie i innych ośrodkach zorganizowano protesty przeciw podwyżkom cen mięsa. Wzięło w nich udział ok. 80 tys. osób.
ZRYW NA WYBRZEŻU I POWSTANIE MKS
W połowie sierpnia wybuchł strajk w Stoczni Gdańskiej (wówczas im. Lenina) w obronie zwolnionej Anny Walentynowicz. Akcję zorganizowali działacze nielegalnych Wolnych Związków Zawodowych (WZZ), z Bogdanem Borusewiczem i Lechem Wałęsą na czele. Gdy po spełnieniu pierwszych postulatów strajk miał się zakończyć, m.in. Henryka Krzywonos i Anna Walentynowicz zatrzymały robotników, przekształcając zryw w protest solidarnościowy. Utworzono Międzyzakładowy Komitet Strajkowy (MKS) pod przewodnictwem Wałęsy.
21 POSTULATÓW STRAJKUJĄCYCH
MKS sformułował 21 postulatów, z których najważniejszym było utworzenie wolnych, niezależnych od władz związków zawodowych. Żądano także prawa do strajku, wolności słowa, zniesienia przywilejów dla służb bezpieczeństwa oraz poprawy warunków socjalno-bytowych.
ATMOSFERA I ROZSZERZENIE PROTESTÓW
17 sierpnia w stoczni odprawiono pierwszą mszę świętą. Protestom towarzyszyły oprawa religijno-patriotyczna, prohibicja oraz wsparcie artystów. Fala strajków rozlała się na inne miasta, m.in. Szczecin pod przewodnictwem Mariana Jurczyka oraz Elbląg, ogarniając łącznie 350 zakładów.
REAKCJA WŁADZ I WSPARCIE EKSPERTÓW
Złagodzenia nastrojów bez konkretów próbował I sekretarz KC PZPR Edward Gierek. Choć ZSRR naciskał na użycie siły, władze PRL obawiały się eskalacji. Do Gdańska przybyli doradcy opozycyjni, m.in. Tadeusz Mazowiecki i Bronisław Geremek. Apel o rozwagę wystosował prymas Stefan Wyszyński, choć jego wypowiedź została zmanipulowana przez państwową telewizję. Pod koniec sierpnia strajki objęły także kopalnie na Śląsku.
POROZUMIENIA SIERPNIOWE
Władze podjęły negocjacje, co doprowadziło do podpisania porozumień kolejno w Szczecinie 30 sierpnia, w Gdańsku 31 sierpnia oraz w Jastrzębiu-Zdroju 3 września. Rząd zgodził się na utworzenie Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych, prawo do strajku, ograniczenie cenzury oraz wprowadzenie wolnych sobót.
SKUTKI I ZNACZENIE HISTORYCZNE
Porozumienia Sierpniowe wywołały kryzys polityczny i dymisję Edwarda Gierka, którego zastąpił Stanisław Kania. Choć system potraktował uległość jedynie jako taktyczny odwrót, zryw z lata 1980 r. stał się pierwszym masowym, pokojowym ruchem, który zapoczątkował proces upadku systemu komunistycznego.
Już kilka miesięcy po strajkach sierpniowych brytyjski historyk Norman Davies w „Postscriptum” do swojej książki „Boże igrzysko”, będącej syntezą historii Polski, podsumował znaczenie tego ruchu i jego wyjątkowość: „Jest to organizacja spontanicznego ruchu walczącego o odnowę narodu; jego nasiona przed wieloma laty zostały rzucone w żyzną glebę, a wzeszły dzięki ciepłu promieniejącemu od Papieża Polaka. Jego symbole – podobnie jak motywy – mają charakter zarazem patriotyczny i religijny. Jego dążenia, wymierzone przeciwko skostniałemu i nieczułemu systemowi, są pragnieniem zwykłej sprawiedliwości”.
SG/PAP
