Eugeniusz Kwiatkowski – ojciec Gdyni, który wyprzedził swoje czasy. Wicepremier w rządzie przedwrześniowym, twórca gospodarki II Rzeczypospolitej, jednocześnie jeden z najuczciwszych polskich polityków, człowiek odważny i zdecydowany. Odwiedzamy w Trójmieście miejsca, gdzie mieszkał i pracował. Eugeniusz Kwiatkowski to jedna z najciekawszych postaci najnowszej historii Polski.
Był jedynym politykiem II Rzeczypospolitej, który próbował włączyć się po wojnie w życie gospodarcze Polski, jedynym, który swoim życiem próbował połączyć dwie epoki. Grób wicepremiera znajduje się w Krakowie na Cmentarzu Rakowickim.
Dzisiaj to trochę trochę zapomniany polityk polski międzywojennej i powojennej, dlatego Anna Rębas przypomina jego historię.
POWRÓT NAD MORZE
„Kiedy po wojnie w 1945 roku Eugeniusz Kwiatkowski powrócił do kraju ten powrót stał się sensacją” – pisali publicyści. Żona Eugeniusza z córką została w Rumunii. On wrócił.
Do mieszkania Kwiatkowskiego w ocalałym warszawskim hotelu Polonia pielgrzymowały dziesiątki ludzi, chcąc się przekonać „Czy to możliwe, by sanacyjny wicepremier znowu był w kraju?”.
Eugeniusz Kwiatkowski trafił nad morze do Gdyni jako szef Delegatury Rządu do spraw Wybrzeża. Zamieszkał w położonej tuż nad morzem willi Claaszena w Sopocie – opowiada Katarzyna Kreft Kustosz willi. Sopot przez kilka lat był domem Kwiatkowskich – opowiada pani Katarzyna Kreft.
Był osobą niezwykle rodzinną. Przemieszkiwała tu jego siostrzenica – dodaje Katarzyna Kreft. – Dom jest przepiękny. Minister miał tu swój gabinet. Dużo wspomnień mamy od córki Ewy Obrąpalskiej. Kwiatkowscy zajmowali główną sypialnię w tym domu.
Potem przenieśli się na ulicę Pułaskiego w Sopocie. Dr Jan Daniluk z Muzeum Miasta Sopotu mówi: „Dla mnie Kwiatkowski to przykład propaństwowca, człowieka dużej wizji, niezależnie od zmieniających się rządów”.
To taki typ dzisiejszego project manadżera – tłumaczy Daniluk. – Nie miał łatwo jako polityk wizjoner. Człowiek z wizją, budowniczy inżynier, po wojnie także działał publicznie w odmiennej Polsce. – Przynajmniej próbował. Ale ta polityka w końcu go dopadła. Wyprzedzał swoje czasy – dodaje Daniluk.
– Jako takich pamiątek po Kwiatkowskich w willi Claaszena nie ma. Są natomiast zdjęcia udostępnione przez rodzinę. Zostały wykorzystane jako skany w albumach opowiadających o willi – mówi pani Katarzyna Kreft.
GDAŃSK
Wiele informacji odnajduję w bibliotece Polskiej Akademii Nauk w Gdańsku. Tu przewodnikiem jest Maria Pelczar – córka dyrektora biblioteki. Kwiatkowski był na otwarciu biblioteki, w archiwach pamiątkowych jest jego podpis. Zachowało się wiele zdjęć i oczywiście są wszystkie książki, które napisał. W sumie napisał 62 prace. Są tu tez jego artykuły i przemówienia, w wersjach archiwalnych.
Eugeniusz Kwiatkowski korespondował z moim ojcem – opowiada były dyrektor biblioteki PAN. – Myślę, że z dnia na dzień przekonywał się, że niewiele będzie mógł zrobić – mówi Maria Pelczar.
„Jego stosunki z wojewodami gdańskim i szczecińskim zaczęły się w tym czasie psuć. Kwiatkowski, nie mogąc doczekać się załatwienia swoich postulatów na Wybrzeżu, jeździł bezpośrednio do premiera Osóbki-Morawskiego. Rozbudziło to spory kompetencyjne. Stopniowo zaczął się w kraju kształtować nowy model gospodarki. Rok po wyborach do Sejmu Ustawodawczego (Kwiatkowski został posłem) 29 stycznia 1948 roku premier Józef Cyrankiewicz zawiadomił Kwiatkowskiego, że 30 kwietnia delegatura przestaje istnieć. Zabroniono mu także wykładać w Wyższej Szkole Handlu Morskiego w Sopocie oraz na Uniwersytecie Jagiellońskim, dokąd co jakiś czas wyjeżdżał” – pisze M. Romanowski.
– Oczywiście zabrano mu też rządową willę nad morzem Ernsta Claaszena. Nie wolno mu było także osiedlić się w Warszawie ani w Poznaniu – mówi Annie Rębas profesor Zbigniew Machaliński, który kilka lat przed śmiercią Kwiatkowskiego odwiedzał. – Jako członek Polskiego Towarzystwa Nautologicznego poznał grupę ludzi, która współpracowała z Kwiatkowskim. Odwiedziłem go w Krakowie na ulicy Słowackiego. Pisałem książkę o czasopiśmiennictwie morskim i o gospodarczej myśli morskiej Drugiej Rzeczypospolitej. To był człowiek o nieskazitelnych europejskich manierach. Ale nie była to postać wyniosła. Do siebie podchodził krytycznie. Miał nieustanne wyrzuty sumienia odnośnie tych biednych i robotniczych dzielnic Gdyni. Dzisiejszy „Pekin czy „Meksyk”. Mieszkają tak do dziś – opowiada Machaliński. – Kwiatkowski mówił mi o tych dzielnicach biedy jeszcze w latach 60. – dodaje Machaliński.
– Opracowałem jego diariusz (dziennik pisany przez Kwiatkowskiego). Pamiętam te zeszyty w niebieskich okładkach. Kwiatkowski spisywał wszystko co robił – opowiada Z. Machaliński.
„Mając 60 lat, twórca Gdyni i przedwojenny wicepremier został bez pracy i bez domu. Żył z nędznej emerytury” – pisze „Zarys technologii chemicznej węgla kamiennego”.
Postać Eugeniusza Kwiatkowskiego przywoływana jest w regionie pomorskim zazwyczaj w kontekście budowy Gdyni i tworzenia nowoczesnego portu w okresie międzywojennym – mówi Zbigniew Machaliński. Mniej znana pozostaje jego działalność powojenna. Zmarł w Krakowie w 1974 roku. Pięć dni przed śmiercią otrzymał tytuł dr Honoris Causa Uniwersytetu Gdańskiego. Uroczystości żałobne poprowadził ówczesny metropolita krakowski Karol Wojtyła.
W audycji A. Rębas są też wypowiedzi historyków Mariusza Kardasa z Akademii Marynarki Wojennej w Gdyni, Andrzeja Matyjaszczayka z gimnazjum im Jana Pawła Drugiego w Gdańsku i Krystyny Kwiatkowskiej Sienkiewicz krewnej Eugeniusza Kwiatkowskiego.
Anna Rębas
