„O WZZ i nie tylko… Wokół biografii Stanisława Kowalskiego”. Obejrzyj debatę IPN w Radiu Gdańsk

W Studiu Koncertowym Radia Gdańsk im. Janusza Hajduna odbyła się debata z okazji 45. rocznicy powstania Wolnych Związków Zawodowych. Dyskusja w głównej mierze toczyła się wokół postaci Stanisława Kowalskiego, działacza Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża.  Prezentujemy zapis tej rozmowy.

Wolnomyśliciel, inteligent, dobry człowiek – te słowa najlepiej charakteryzują zmarłego w 1987 roku Stanisława Kowalskiego. Był on wiceprzewodniczącym Komitetu Założycielskiego „S” Politechniki Gdańskiej, a także założycielem, redaktorem i kolporterem „Serwisu Informacyjnego Solidarność” Politechniki Gdańskiej. W jego mieszkaniu gościli ludzie związani z „Solidarnością” – robotnicy, inteligenci, ludzie kultury i nauki.

W dyskusji poświęconej Stanisławowi Kowalskiemu wzięli udział: Magdalena Kowalska-Czachor – córka opozycjonisty, oraz Marek Czachor – urodzony w Słupsku profesor nauk fizycznych oraz współzałożyciel Niezależnego Zrzeszenia Studentów Polskich na Uniwersytecie Gdańskim. Debatę poprowadził dr Piotr Abryszeński – autor kilkunastu artykułów naukowych i popularnonaukowych o najnowszej historii Polski oraz udostępnionej właśnie przez IPN publikacji poświęconej Stanisławowi Kowalskiemu.

Spotkanie zainaugurował prezes Radia Gdańsk dr Adam Chmielecki.

– Fenomen Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża polegał przede wszystkim na ludziach, którzy nimi kierowali. Były to osoby odważne, rozważne i mądre. To one znalazły tą najbardziej skuteczną formułę walki z reżimem komunistycznym, czyli powołanie właśnie WZZ, niezależnych od władz komunistycznych. To się zmaterializowało w postaci „Solidarności”, która była masowym, dziesięciomilionowym ruchem społecznym właśnie w postaci związku zawodowego. To oni wymyślili sposób, który po dziesięciu latach doprowadził do wolnej Polski. Dzisiaj przyjęliśmy formułę, że o WZZ opowiemy przez pryzmat jednego działacza, Stanisława Kowalskiego. To człowiek bardzo zasłużony, wybitny, który jest jednocześnie nieco zapomniany – wskazywał dr Adam Chmielecki.

Dla Stanisława Kowalewskiego duże znaczenie miały korzenie, środowisko rodzinne, z którego się wywodził. Świadomość  tego nieustannie towarzyszyła jego córce.

– Dla taty kraj lat dziecinnych był niezwykle ważny. Mówił o tym wielokrotnie, nawiązywał do tego nawet w swojej mowie w czasie drugiego procesu. Pochodził z Krajny, z maleńkiego miasta Złotów, a właściwie z jeszcze mniejszej wsi, Stawnicy, która po I wojnie światowej znalazła się po stronie niemieckiej. Mój dziadek Józef Kowalski był nauczycielem polskim, w szkole – jak to Niemcy określali – mniejszościowej. To była wiejska szkółka dla Polonii, bo generalnie rzecz biorąc, wieś była polonijna. Kowalscy byli członkami Związku Polaków w Niemczech, natomiast mój dziadek nie. Dlaczego nie? Bo w 1923 roku zrzekł się obywatelstwa niemieckiego, przeniósł się do Polski, skończył tam studium nauczycielskie i został nauczycielem. Później wrócił do Złotowa, do Niemiec, już jako Polak i tam został zatrudniony przez Związek Polaków w Niemczech jako nauczyciel. 25 sierpnia 1939 roku został aresztowany i przebywał w obozie przejściowym w Lipce do 8 grudnia – wtedy go wypuszczono. Wrócił do tej swojej wsi, pracował jako nauczyciel w szkółce w Międzybłociu. Wtedy ostrzegł go niemiecki policjant. Mój tata pisał o tym w swoim liście, podkreślając że trzeba ustalić jego nazwisko, dlatego, że to był odważny, dobry człowiek i nie powinno się o takich rzeczach zapominać. Dziadek uciekł – nie był specjalnie poszukiwany, zaprzestali od razu po tym, kiedy nie znaleźli go we wsi. Później pracował jako robotnik rolny, najprawdopodobniej w Granowie, odwiedzał babcię, która przeniosła się do Chojnic, do swojej rodziny, która też pochodziła ze Złotowa i wyemigrowała tam po powstaniu Polski – mówiła Magdalena Kowalska-Czachor.

– Moja rodzina nie podpisała volkslisty – nie było dużo takich rodzin, to była mniejszość – z związku z czym, kiedy przyszli Rosjanie, uczynili dziadka inspektorem szkolnym na powiat złotowski w marcu 1945 roku i pełnił tę funkcję do 1948 roku, kiedy został zdjęty ze stanowiska. Zmarł w 1951 roku, zostawił moją babcię z trójką dzieci – ciocia Krysia była najmłodsza, miała wtedy półtora roku, tata miał 13 lat. Moja rodzina to była mniejszość polska, która cały czas walczyła z germanizacją – jeszcze nawet w dokumentach widać zbierane wiersze o Niemcu, który gdzie stopę postawi, tam wszystko zagrabi. Co zaskoczyło, oni nie znali komunizmu, Rosjan witali chlebem i solą, nic o nich nie wiedzieli, w związku z tym nie potrafili się przed nimi bronić – dodała córka Stanisława Kowalskiego.

W 1961 roku Stanisław Kowalski został magistrem, a 10 lat później z wyróżnieniem obronił pracę doktorską o funkcjach boolowskich. Jak się okazuje, był jednym z prekursorów zajmujących się tym zagadnieniem.

– Zajrzałem do Wikipedii i poczytałem trochę literatury, żeby zobaczyć chronologicznie, jak to wszystko wyglądało. Sytuacja jest taka, że Staszek w marcu 1964 roku wygłosił pierwsze seminarium, które jest odnotowane w wydawnictwie politechnicznym i w 1967 roku opublikował pracę, która później była obroniona właśnie jako praca doktorska. Muszę powiedzieć, że z dzisiejszego punktu widzenia to są zupełnie przełomowe rzeczy. O tym się nie mówi właściwie, ale gdy się wpisze to hasło w Wikipedii, to wyrzuca oczywiście wielką literaturę na ten temat i pierwsze prace były z 1959 roku – jedna z nich była amerykańska, kompletnie tutaj nieznana, była praca rosyjska, której Staszek w 1964 roku mógł nie znać, ale już ją cytuje w pracy doktorskiej. W mojej ocenie Staszek był jedną z trzech pierwszych osób – obok Rosjanina i Amerykanina – które postawiły i rozwiązały ten problem. Mam wrażenie, że Staszek na tym etapie zrobił to w sposób najbardziej ogólny. Tamte prace mają oczywiście ogromne ilości cytowań, o nim nikt nie pamięta. Polskie prace w ogóle nie są cytowane przez nikogo – wyjaśniał Marek Czachor.

– Dzisiaj widzimy, do czego są te rzeczy stosowane, mówiąc technicznie – do korekcji błędów w transmisji danych komputerowych. Wszystkie dyski, których państwo używacie, są oparte o teorię, którą oni wtedy tworzyli. To byli ludzie z MIT, z najlepszych ośrodków naukowych, a Staszek był jednym z trzech ludzi na świecie, którzy to zrobili. Należą mu się z tego powodu honory. Jest to niewątpliwie działalność naukowa z najwyższej półki, z zupełnie pierwszej linii – zauważył.

Jak doszło do tego, że Stanisław Kowalski związał się ze środowiskiem Polskich Związków Zawodowych Wybrzeża?

– Mój ojciec, od kiedy go znam, był bardzo zdecydowanym, emocjonalnie zaangażowanym antykomunistą. Był też człowiekiem wierzącym. Natomiast nie zawsze tak było. Opowiadał, że tak naprawdę o tym, jaki jest komunizm, dowiedział się od swojego kolegi z pokoju w akademiku Ireneusza Jarmakowicza, który został moim ojcem chrzestnym. On mu opowiedział wszystkie fakty. Ale też częściowo od rodziny. Popadnę w dygresję, jedna z cioć, która była misjonarką na Filipinach, przesłała do rodziny paczkę. Na paczce pod papierem było napisane:  święty Józefie chroń tę paczkę przed złodziejami komunistami. Do opozycji tata trafił przez Andrzeja i Joannę Gwiazdów. Pracowali razem na Politechnice, dogadali się i zaprzyjaźnili, mieli do siebie zaufanie. Andrzej później przestał pracować, ale ta przyjaźń trwała. Tata na bieżąco interesował się sytuacją w Polsce, słuchaliśmy na okrągło Wolnej Europy w domu, był inżynierem, więc potrafił łapać fale radiowe i to cały czas chodziło w mieszkaniu. Prenumerował „Znak” i „Tygodnik Powszechny” – wtedy to były pisma na bardzo wysokim poziomie. Gdzieś w drugiej połowie lat 70., jeszcze przez powstaniem WZZ, zaczął kolportować bibułę – wyjaśniła córka Kowalskiego.

Wśród wielu gości wydarzenia obecni byli członkowie WZZ: Krzysztof Wyszkowski, Jan Karandziej i Lech Zborowski. W spotkaniu uczestniczyła także dyrektor Biura Nowych Technologii IPN Magdalena Hajduk. Każdy uczestnik spotkania otrzymał okolicznościową broszurę „Stanisław Kowalski 1938-1987” przygotowaną przez gdański oddział IPN.

Radio Gdańsk spotkanie zorganizowało wspólnie z Instytutem Pamięci Narodowej.

aKa/am