Wystawa zostanie otwarta 28 listopada 2023 r. o godz. 13.30 w Gdyni na al. Jana Pawła II, na Nabrzeżu Pomorskim (przed OM ORP „Błyskawica”). Zapraszamy.
8 maja 1945 r. aktem bezwarunkowej kapitulacji Niemiec zakończyła się II wojna światowa w Europie. Do Polski zaczęli wracać żołnierze, jeńcy, robotnicy przymusowi, więźniowie obozów koncentracyjnych, załogi okrętów wojennych, statków cywilnych i pasażerskich.
Wystawa przygotowana przez Oddziałowe Archiwum IPN w Gdańsku Koniec Odysei? Powroty do Ojczyzny drogą morską. Gdynia-Gdańsk 1945–1948 to opowieść o ludziach, którzy przebyli tysiące kilometrów w żołnierskim trudzie i znoju, więźniach, nieludzko traktowanych w obozach koncentracyjnych, robotnikach przymusowych oraz tych wszystkich, których losy wojenne rzuciły poza granice Ojczyzny. To historia ich powrotów drogą morską do Polski przez porty w Gdyni i Gdańsku przedstawiona na tle ówczesnej sytuacji politycznej w Polsce. Po uznaniu komunistycznego Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej przez mocarstwa zachodnie oraz cofnięciu przez nie poparcia dla rządu emigracyjnego RP Polacy na Zachodzie zaczęli mieć wątpliwości: wracać czy nie wracać? Zwłaszcza, że dobiegające wiadomości z kraju nie były zbyt optymistyczne.
Na 18 panelach przedstawiono: repatriację ludności cywilnej z państw skandynawskich i Niemiec; powracających do Gdyni: pierwszego statku handlowego s/s „Kraków”(21.09.1945 r.) i statku pasażerskiego m/s „Batory” (30.04.1947 r.); przybycie okrętów wojennych ORP „Sęp”, ORP „Żbik”, ORP „Ryś” oraz żaglowca szkolnego „Dar Pomorza” do portu wojennego na Oksywiu (24.10.1945 r.); powroty żołnierzy Polskich Sił zbrojnych na Zachodzie z Wielkiej Brytanii (do Gdańska) statkami: „Banfora” (05.01.1946 r.), m/s „Sobieski” ( 14.07.1946 r.) oraz „Eastern Prince” (03.08.1947 r.)
Wystawa jedynie zarysowuje historię powrotów, jednocześnie na jej tle snując opowieść o konkretnych postaciach: Stefana Seroki – żołnierza Kriegsmarine, później żołnierza II Korpusu Polskiego, Franciszka Batora – więźnia Ostaszkowa, uratowanego z transportu śmierci, Heleny Bańkowskiej, która służyła w Pomocniczej Służbie Wojskowej Kobiet w Armii Polskiej, kmdr. Bolesława Romanowskiego – dowódcy ORP „Błyskawica”, rodziny Bartoszów, która z syberyjskich łagrów przez Afrykę, Indie, Wielką Brytanię powróciła do Polski, Józefa Knajskiego vel Kniejskiego – żołnierza 318 Dywizjonu Myśliwsko-Rozpoznawczego „Gdańsk”.
W wystawie wykorzystano zdjęcia: Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej [AIPN], Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni [MMW], Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku [NMM], Archiwum Państwowe w Gdańsku [APG], Biblioteka Narodowa w Warszawie [BNW], Centralna Biblioteka Wojskowa [CBW], Narodowe Archiwum Cyfrowe [NAC], Biblioteka Gdańska Polskiej Akademii Nauk [BG PAN], Pomorska Biblioteka Cyfrowa [PBC], Muzeum Emigracji w Gdyni [MEG], Uniwersytet Morski w Gdyni [UMG], Ośrodek KARTA, Muzeum Miasta Gdyni [MMG], Imperial War Museums, The Maritime Museum Sweden, National Museum of Denmark, Aarhus Stadsarkiv, Randers Stadsarkiv/Museum Østjylland.
