– Gdańsk mógł wyglądać całkiem inaczej. Do jego odbudowy w historycznej formie przyczyniły się pojedyncze osoby, mówił w audycji Co za historia Jacek Friedrich, historyk, dyrektor Muzeum Miasta Gdyni i autor książki „Odbudowa Głównego Miasta w Gdańsku w latach 1945-1960”.
Gdańsk po wojnie był bardzo zniszczony i opuszczony. – Były przekazy mówiące o tym, złe niemieckie miasto zostało zniszczone przez Armię Czerwoną. Myślę jednak, że one dość szybko przygasły. Satysfakcja z tego, że Gdańsk został odzyskany była o wiele większa, wyjaśniał historyk.
NA POCZĄTKU STAWIANO NA NOWOCZESNOŚĆ
Pojawiła się też potrzeba czysto ekonomiczna. – Gdańsk był niesamowicie ważnym miejscem z punktu widzenia planów budowy morskiej Polski po wojnie. Zyskaliśmy nowe porty. Gdańsk był nie tylko symbolicznie, ale i czystko praktycznie niebywale istotny, dodał.
Nie od początku myślano o odbudowie Gdańska w formie historycznej. Pojawiały się głosy, że historyczny Gdańsk nie jest do niczego potrzebny. – Krytykowano krzyżackość, te ceglane gmaszyska, które nic z Polskością nie mają wspólnego. Natomiast to, co było potrzebne to urządzenia portowe, właśnie stocznia, i wszystko to, co będzie napędzało gospodarkę. Były także pomysły, żeby odbudować śródmieście bliżej Nowego Portu lub przenieść w ten rejon administracyjne centrum miasta. Zostały nawet podjęte pewne kroki w celu połączenia Nowego Portu ze Śródmieściem.
Zrujnowana po wojnie ulica Długa fot. Zbiory Muzeum Historycznego Miasta Gdańska/Kazimierz Lelewicz
Ostatecznie jednak stało się inaczej. Jedynym, co udało się zrealizować ambitnego założenia urbanistycznego „Oś dyspozycji morskiej” był budynek Solidarności, znany dawniej jako Centrala Zbytu Produktów Przemysłu Węglowego. – Gdyby plan się powiódł, Gdańsk byłby ciekawszym i o wiele bardziej zintegrowanym z morzem miastem, uważa historyk.
Ten projekt jednak w żaden sposób nie rozstrzygał kwestii historycznej części Gdańska. – To miały być nowe gmachy, zupełnie w innym duchu niż gdańskie kamieniczki.
dr Jacek Friedrich był gościem audycji Co za historia
POLSKI CZY NIEMIECKI?
Pewne głosy podkreślały tą niemieckość, inne wręcz przeciwnie. Jak mówi Jacek Friedrich, ważną postacią w popularyzowaniu polskości Gdańska był Jan Kilarski. Przed wojną był autorem niezwykle popularnej książki poświęconej Gdańskowi z serii „Cuda Polski”. – Samo to, że książka poświęcona Gdańskowi została opublikowana w tej serii pokazuje jej wymowę, bo przecież wtedy Gdańsk formalnie nie należał do Polski.
Kilarski już w latach 30. pokazał Gdańsk jako polskie miasto. – Wymienia po części prawdziwe, a po części wymyślone związki Gdańska z Polską. Te wszechobecne polskie orły na zabytkach, portrety polskich królów to był znak polskości Gdańska, wyjaśnia historyk.
POSTAWILI NA HISTORIĘ
Pierwsze projekty odbudowy historycznego śródmieścia pojawiły się tuż po wojnie. 1 września 1945 Władysław Czerny zaprezentował projekt odbudowy Gdańska. – Zakładał, żeby nie budować w tym miejscu jakiejś zupełnie nowej dzielnicy. To było raczej dość niezwykłe, bo w innym miastach Europy stawiano raczej na nowoczesność. I w zasadzie później zrealizowano te założenia. Odtworzono śródmieście Gdańska w historycznej formie.
Widok Gdańska zrujnowanego po wojnie fot. Zbiory Muzeum Historycznego Miasta Gdańska/Zygmunt Reinhardt
Czerny chciał odtworzyć sieć uliczną, między innymi odtworzyć moduł gdańskiej kamienicy, czyli wąskie domy ze spadzistymi dachami. – Prawdopodobnie nie myślał o tak dokładnej rekonstrukcji, jaka później nastąpiła, ale na pewno charakter tej dzielnicy zabytkowej został utrzymany. Muszę przyznać, że koncepcja Czernego jest bardzo bliska tego, co zostało później zrealizowane. Na pewno można go nazwać ojcem odbudowy Gdańska.
SKĄD PIENIĄDZE?
Pojawił się jednak problem, jak projekt wprowadzić w życie. – Z tego, co udało mi się odtworzyć wynika, że na początku ze strony centralnych władz nie było entuzjazmu co do tego pomysłu. Ale to była dobra okazja, żeby pokazać nową władzę z jak najlepszej strony. Pokazać ten patriotyczny rys, że dbamy o Polską historię. To jest taka interpretacja, która się narzuca od razu.
Jacek Friedrich przyznaje jednak, że sporo źródeł podaje inne informacje. – Raczej jest wręcz odwrotnie. Mam wrażenie, że lata 1945, 1946 i 1947 rok to okres lobbowania gdańskiego środowiska. Punktem zwrotnym był na pewno zjazd konserwatorów, na który zaproszono bardzo wpływowego wówczas profesora Jana Zachwatowicza, generalnego konserwatora zabytków w Polsce. Ewidentnie stanął po stronie rozwiązania historycznego. Bolesław Bierut bardzo liczył się z jego opinią.
Kościół Mariacki i Kaplica Królewska fot. Zbiory Muzeum Historycznego Miasta Gdańska/Kazimierz Lelewicz
Pozostała jednak kwestia finansowa. Tu pojawia się instytucja zwana Zakładem Osiedli Robotniczych, która dysponowała ogromnymi pieniędzmi z budżetu państwa na budowę osiedli robotniczych. – Po długich namowach udało się przekonać dyrektora ZOR Juliusza Goryńskiego do finansowania projektu, choć nie do końca zgadzał się on z wizją odbudowy historycznego śródmieścia. To oczywiście miało swoje konsekwencje, bo Gdańsk został odbudowany jako osiedle robotnicze ze wszystkimi tego konsekwencjami. I dobrymi i złymi.
DWA MIASTA W JEDNYM
– Fascynuje mnie w odbudowanym Gdańsku, że to są jakby dwa miasta, które powstały równolegle w tym samym czasie na tym samym miejscu, dodaje Friedrich.
Jak połączono stare miasto i nowoczesne robotnicze budynki? – W tamtych czasach panował taki „hardcore” modernistyczny. Elewacja miała zawsze odtwarzać sens wnętrza. Tymczasem w Gdańsku było dokładnie odwrotnie. Postawiono na element zaskoczenia. Elewacje i fasady od strony Długiej, Piwnej czy Szerokiej, Ogarnej sugerują, że to są pojedyncze domy, patrycjuszowskie kamienice. Tymczasem za nimi znajdują się tak naprawdę bloki mieszkalne, opowiadał historyk.
Posłuchaj całej audycji:
Maria Anuszkiewicz
